Elementy składające się na pojęcie rozkazu.

Aby omówić wszelkie czynniki składające się na pojecie rozkazu, należy ponownie podkreślić zasadę hierarchiczności, obowiązującej w wojsku. Należy bowiem zauważyć, iż w warunkach podporządkowania, zawsze jedna ze stron będzie podwładnym, a druga przełożonym. W związku z tym, aby zaistniało pojęcie rozkazu, musimy wyróżnić podmioty uprawnione do wydawania rozkazów oraz podmioty obowiązane do posłuszeństwa rozkazom. Ponadto omówienia wymaga przedmiot rozkazu, tj. treść, forma i trym wydania rozkazów [1].

Począwszy od podmiotów, które są uprawnione do wydawania rozkazów, art. 115 § 18 k.k. wymienia dwa różne pojęcia, są to: „przełożony” oraz „uprawniony żołnierz starszy stopniem”.

Jednakże należy w tym miejscu zwrócić uwagę na wyjaśnienie terminu przełożony, znajdujące się także w ustawie o Dyscyplinie wojskowej z dnia 04 września 1997 r. Bowiem, Art. 3 pkt 2 ustawy, przełożonego określa jako: „żołnierza lub osobę niebędącą żołnierzem, którym na mocy przepisów prawa, rozkazu lub decyzji podporządkowano żołnierza” [2].

Ponadto Regulamin Ogólny Sił Zbrojnych RP w punkcie 8 ściślej określa przełożonego, poprzez przypisanie mu konkretnych funkcji, takich jak: „funkcje dowódcze, (kierownicze), zarządzające, szkoleniowe i wychowawcze. Jest odpowiedzialny za sprawność organizacyjną, porządek oraz służbę (pracę) podwładnych, a także za warunki do przestrzegania dyscypliny wojskowej przez podporządkowanych żołnierzy” [3].

Należy również zaznaczyć, że Regulamin Ogólny Sił Zbrojnych, określając podmiot kompetentny do wydania rozkazu, używa sformułowania „bezpośredni przełożony” [4], co stanowi o znaczeniu ścisłej i uporządkowanej hierarchii specyficznej dla armii.

Ponadto, opierając się o wykładnię Sądu Najwyższego[5], należy się odwołać do obowiązującego w poprzednim stanie prawnym regulaminu służby wewnętrznej Sił Zbrojnych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, określającego przełożonego jako żołnierza, „który na mocy postanowień organizacyjnych, przepisów służbowych lub rozkazu wyższego przełożonego:

- ma prawo rozkazywania innym żołnierzom,

- kieruje ich służbą,

- jest odpowiedzialny za ich czynności służbowe” [6].

Aby, jednak można było uznać żołnierza za „przełożonego” wymienione przesłanki muszą zaistnieć łącznie [7].

Pogląd powyższy przyjął się w doktrynie, a wymienione przesłanki podawane są jako konieczne przy definiowaniu pojęcia „przełożony” [8]. Jednakże, do wskazanych przez Sąd Najwyższy warunków, Jan Ziewiński dodaje kolejny – władzę dyscyplinarną przełożonego, która stanowi niezbędny atrybut przełożonego, mającego kompetencje wydawania rozkazów [9].

Wyżej została przytoczona teoria, iż rozkaz pochodzi od przełożonego, czyli od żołnierza. Taki pogląd panował w poprzednim systemie prawnym, było to zapewne spowodowane również sytuacją polityczną.

Na przykład w uchwale z dnia 7 lutego 1997r. Sąd Najwyższy stwierdza, iż według kodeksu karnego, przełożonym jest żołnierz, który na mocy przepisów organizacyjne-służbowych lub decyzji uprawnionego żołnierza ma prawo wydawania rozkazów podwładnym. Następnie SN w uzasadnieniu wymienionej uchwały stwierdza, że „przełożonym (…) jest tylko żołnierz …” [10]

Stwierdzić należy również, iż w poprzednim stanie prawnym, stosunek podporządkowania podwładnego - przełożonemu, istniał jako stosunek podporządkowania żołnierza - żołnierzowi. Nie było w zasadzie mowy o stosunku podległości żołnierza – osobie cywilnej.

W obecnym stanie prawnym sytuacja się zmieniła. Co prawda, kodeks karny nie definiuje wprost czy przełożonym może być jedynie żołnierz, czy też osoba cywilna, jednakże ustawa o Dyscyplinie wojskowej [11], reguluje tę kwestię, głosząc, iż „Minister Obrony Narodowej jest przełożonym wszystkich żołnierzy”. Ustawa kompetencje przełożonego przyznaje również ministrom, kierownikom urzędów i instytucji w zakresie działania podporządkowanych im jednostkom organizacyjnym. Jak powszechnie wiadomo, nie jest warunkiem koniecznym aby Minister Obrony Narodowej był żołnierzem, a przecież jest on przełożonym wszystkich żołnierzy, którzy pełnią służbę w jednostkach podporządkowanych Ministrowi. Ponadto inne osoby cywilne, takie jak kierownicy urzędów a także ministrowie innych resortów są przełożonymi żołnierzy, według właściwości podległych im jednostek organizacyjnych. W związku z tym, przełożonymi oprócz żołnierzy mogą być także osoby cywilne, ze względu na pełnione przez nie funkcje kierownicze w odpowiednich komórkach organizacyjnych i resortach. Zatem w określonych sytuacjach przełożonymi nie są żołnierze, a osoby cywilne, które na mocy szczególnych przepisów, w związku z pełnioną funkcją, mają kompetencję do wydawania rozkazów i sprawowania władzy dyscyplinarnej [12].

Kwestię tę uzupełnia ponadto Regulamin Ogólny Sił Zbrojnych RP [13], którego pkt 4 kompetencje przełożonego przyznaje – oprócz żołnierzy – osobom cywilnym, które na mocy odpowiednich przepisów uprawnione są do wydawania rozkazów w zakresie czynności służbowych. Zatem z przepisu tego wynika wprost, iż osoba niebędąca żołnierzem może być przełożonym w rozumieniu wojskowego prawa karnego.

Podmiot, któremu - obok przełożonego - kodeks karny przypisuje kompetencje wydawania rozkazu, określony został, jako „uprawniony żołnierz starszy stopniem”.

Jak już wyżej zostało stwierdzone, wydającym rozkaz jest przełożony. Należy jednak pamiętać, iż stosunku podwładny – przełożony nie określa sam fakt starszeństwa stopniem jednego z żołnierzy.

Jednakże istnieją sytuacje, w których żołnierz straszy stopniem (mimo, że nie jest przełożonym) jest uprawniony do wydania rozkazu.

W związku z tym, kolejny podmiot, któremu kodeks karny przypisuje kompetencje wydawania rozkazu i sprawowania władzy dyscyplinarnej, określony został, jako „uprawniony żołnierz starszy stopniem”.

Przez to sformułowanie rozumieć należy żołnierza, posiadającego wyższy stopień wojskowy, który na podstawie wewnętrznych wojskowych przepisów i regulaminów posiada prawo do wydawania rozkazów, mimo tego, że nie jest przełożonym danego żołnierza lub grupy żołnierzy. Ważne jest również, iż wydawanie rozkazów żołnierzom niższym stopniem dopuszczalne jest jedynie w ściśle określonych przez Regulamin Ogólny Sił Zbrojnych sytuacjach, a mianowicie: [14]

1. kiedy niebezpieczeństwo zagraża jednostce (instytucji) wojskowej lub żołnierzom, jeśli nie ma ich przełożonego;

2. gdy zachodzi konieczność jednego kierownictwa podczas wspólnego działania różnych jednostek (oddziałów, pododdziałów) wojskowych, jeśli między ich dowódcami nie ma zależności służbowej;

3. kiedy młodsi naruszają prawo lub dyscyplinę wojskową albo zakłócają porządek publiczny [15].

Starszy stopniem jednak, który na mocy odpowiednich przepisów lub w szczególnej sytuacji, jest uprawniony do rozkazodawstwa, pełni tę funkcję tylko w zastępstwie. Samo bowiem starszeństwo stopniem, nie uprawnia do wydawania młodszym rozkazów.[16]

Zatem, jak wynika z powyższego, akty prawne zajmujące się pojęciem rozkazu należy podzielić na dwa rodzaje, mianowicie:

-. kodeks karny, zawierający ustawową definicję rozkazu w art. 115 § 18

- innego rodzaju akty prawne, takie jak:

1. ustawa o dyscyplinie wojskowej z dnia 04 września 1997 r.

2. rozporządzenia i decyzje Ministra Obrony Narodowej, tak jak Regulamin Sił Zbrojnych RP.